Kulturno dobro: CRKVA SV. NIKOLE U NIKOLJCU
Istorijat
Ne zna se sa sigurnošću kada je nastala crkva posvećena svetom Nikoli u Nikoljcu. Smatra se da je kao zadužbina kralja Milutina osnovana krajem 13. ili početkom 14. vijeka. Istraživanja su pokazala više građevinskih faza, a na osnovu kovanog novca pronađenog unutar zidina grobnice, pretpostavlja se da temelji crkve datiraju iz
perioda 1370-1390 godine. Po dolasku Turaka, ulogu duhovnog i prosvetiteljskog središta ovog kraja preuzima crkva Svetog Nikole. Tokom 16. i 17. vijeka u manastiru Nikoljac radila je poznata prepisivačka škola, čiji monasi su za sobom ostavili bogatu biblioteku. U njoj se čuvaju i vrijedni spisi iz ostalih manastira opustošenih za vrijeme turske vladavine. Oko crkve se u 15. vijeku razvio trg, mjesto na kom se u srednjem vijeku obavljala kupovina i prodaja, iz kojeg se kasnije razvilo čitavo naselje Nikoljac. Prvi pomen Nikolj- pazara nalazi se u knjizi prihoda i zaduženja dubrovačkog trgovca Živana Pripčinovića iz 1456 – 1458 godine. Spominje se u dubrovačkim spisima i nekoliko godina kasnije vezano za trgovinu „ljudskom robom“, koja je ponovo zaživjela nakon dolaska Turaka. Uspostavljanje turske vlasti dovelo je do oživljavanja trgovine.
Detalji o kulturnom dobru
Crkva Sv. Nikole, koja se u pisanim izvorima 16. i 17. vijeka pominje kao manastir sa bogatom prepisivačkom djelatnošću, nalazi se na gradskom groblju u Nikoljcu u neposrednoj blizini Bijelog Polja. Crkva svetog Nikole je trobrodna bazilika sa osmostranim kubetom, sa tri prozora, polukružnom apsidom sa naglašenim srednjim brodom i kupolom. Svi brodovi imaju posebne krovove. Po narodnom predanju crkva je tri puta zarastala u korov, ostajala bez krova i tada je stradao živopis u bočnim lađama.1 Na istočnoj strani se nalazi prostrana polukružna apsida, dok je na zapadnoj strani bio prizidan otvoreni drveni trijem. Pored glavnih zapadnih vrata crkva ima i sporedna koja se nalaze na sjevernoj strani. Zidana je od tesanog kamena, složenog u pravilne horizontalne redove ali je spolja omalterisana. Smatra se da je crkva živopisana 70-tih godina 16. vijeka. Sve podne površine crkve su popločane, kvadratno obrađenim, pločama različitih dimenzija slaganim u nepravilne redove.
Dosta su neravne ali su klesanjem uklopljene bez vezivnih spojnica. U sloju je prisutan i laporasti zeleni kamen od kojeg je sagrađen zatečeni pod. Na cijelom prostoru crkve, sve do oltarne pregrade vršeno je sahranjivanje pokojnika, i to na relativno istom nivou, prosječne dubine od 0,95 do 1,10m. Istraživanjima je otkrivena, tehnički snimljena i fotografisana 51 grobna cjelina. U sloju zemlje ispod poda i u zemlji koja predstavlja ispunu grobova, nađeno je 100 srebrenih i bakarnih novčića, fragmenti keramičkih posuda, mnoštvo staklenih čaša za kandila, fragmenti staklenih kandila i djelovi crkvenog mobilijara. Najbrojniji su nalazi metalnog novca a vrijeme njihovog kovanja donekle opredeljuje i vrijeme zasnivanja i života ovog značajnog vjerskog i kulturnog središta. U grobu sa zidanom grobnom konstrukcijom nađeno je 22 srebrna dinara od kojih 14 pripadaju Vuku Brankoviću a 8 Knezu Lazaru Hrebeljanoviću (1372-1389) ili njegovom sinu Stefanu Lazareviću (1380-1427).
Tokom druge polovine 2009. godine sprovedena su istraživanja crkve, urađene arhitektonska i i foto dokumentacija, kao i prikupljeni relevantni podaci kojima raspolažu ustanove u Crnoj Gori. Na crkvi je konstatovano više građevinskih faza o kojima nema pisanih istorijskih podataka. Urađeni su crteži arhitekture i crteži fresaka u dokumentacione svrhe.1 Sveobuhvatna arheološka istraživanja unutrašnjosti crkve i konzervatorske mjere na podu naosa, priprate crkve i mermernim svijećnjacima, sprovedene 2010.godine.2 Danas je crkvena biblioteka čuvena po 86 rukopisa i više od 80 štampanih knjiga. Rukopisi datiraju od kraja 13. do 19. vijeka, od kojih je najpoznatije Četvorojevanđelje sa kraja 13. vijeka pisano na pergamentu. Među štampanim knjigama je i petnaestak iz naše najstarije štamparije Božidara i Vićenca Vukovića. Jedna od najinteresantnijih fresaka jedinstvena u pravoslavnom zidnom slikarstvu nalazi se na zapadnom zidu sa unutrašnje strane i prikazuje zagrobni život prema narodnom vjerovanju. Unutrašnjost crkve, ukrašena fresko-slikarstvom druge polovine 16. vijeka, očuvala se gotovo u potpunosti.