Kulturno dobro: CRKVA SV. JOVANA U ZATONU

Istorijat

Crkva svetog Jovana je poznata od davnina, a pominje se i u Povelji Stefana Prvovjenčanog iz 1220. godine, kojom je pripojena manastiru Žiča gdje je bilo sjedište srpskih arhiepiskopa. U vrijeme Svetog Save, kada je dobijena autokefalnost Srpske pravoslavne crkve, zatonska crkva i župa imali su veliki značaj.

Malo je podataka o vremenu gradnje crkve sv. Jovana i njenom ktitoru. Izvjesno je međutim dda ovaj hram potiče najvjerovatnije s kraja X vijeka, i ubraja se u red najstarijih bogomolja na prostoru Crne Gore. Crkva sv. Jovana u Zatonu, na ovom mjestu, građena je prije crkve sv. Petra u Bijelom Polju iz 1126. godine, u kojoj je napisano Miroslavljevo jevanđelje. Međutim, završetkom izgradnje crkve sv. Petra, sjedište Budimljanske eparhije premješteno je iz zatonske crkve u novu crkvu. Godine 1455. porušena je crkva u Zatonu od strane Turaka. Drugo stradanje crkve desilo se nakon Drugog svjetskog rata, kada su tadašnje vlasti porušile ono što je ostalo od turskog rušenja crkve 1455. godine. Crkva je bila u ruševinama sve do 2001. godine. Kamen od koga je građena i vrijedni primjerci plastike su raznošeni i uništavani, pa je istina o njenom predanju prenošena s koljena na koljeno. Obnova crkve je trajala osam godina i ponovo je osveštana 2009. godine.

Detalji o kulturnom dobru

Crkva svetog Jovana Krstitelja potiče iz prednemanjićkog doba i smatra se da je podignuta u IX ili X veku. U doba Nemanjića crkva je dograđivana, a smatra se da su je uništile Osmanlije, krajem XIV veka. Njeni ostaci su teško oštećeni nakon Drugog svetskog rata, a početkom XXI veka je obnovljena prema projektu arhitekte dr Jovana Neškovića. Crkva je dobila rješenje o proglašenju spomenika 11.05.1987. godine. Crkva sv. Jovana je u obliku trikonhosa. Uz zapadni travej je dozidana priprata. Sa strane priprate su dozidane dvije pravougaone prostorije. Bočne konhe imaju karakteristične apsidiole koje su naznačene i u spoljašnjim zidovima. Crkva je zidana lomljenim pritesanim kamenom, a spolja je malterisana. Po fragmentima freskomaltera može se zaključiti da je bila živopisana. Pronađeni su ostaci starog poda od kamenih ploča. Na jednom grobu bila je upotrijebljena rimska šara, što svjedoči da je ovo područje bilo naseljeno u rimsko doba.2 Crkva je u obliku djeteline sa četiri lista, i na temelju se vidi uticaj primorskog neimarstva, tako da pripada crkvama kasnog antičkog perioda.

Crkva je na obodu seoskog groblja, a mnogi mještani svjedoče da su prilikom gradnje porodičnih grobnica, u zemlji nailazili na zidove koji ukazuju da je tu nekada postojao mnogo širi crkveni kompleks, o kome se do sada skoro ništa ne zna. Spomenik je ugrožen proširenjem groblja direktno uz crkvu. Ostaci crkve, visine oko jednog metra, su konzervirani, ali sadašnje stanje ukazuje na zapuštenost. Najveći faktor oštećenja, pored prirodnog, je faktor investicionog održavanja, odnosno nebriga nadležnih organa u očuvanju objekta.